De tonkaboon is het zaad van een grote boom uit Zuid-Amerika, Dipteryx odorata. Gedroogd ruikt ze naar vers gemaaid hooi, amandel, blonde tabak en karamel. Die geur komt vooral van coumarine, een molecuul dat ze in grote hoeveelheid bevat. In de parfumerie wordt ze als absolue gebruikt, maar de meeste tonkanoten steunen op synthetische coumarine.
Het zaad van een boom uit het Amazonegebied
Dipteryx odorata behoort tot de vlinderbloemenfamilie, de Fabaceae, waartoe ook erwten en bonen horen. Het is een boom van het tropisch regenwoud die in het wild groeit in de stroomgebieden van de Amazone en de Orinoco.
De vrucht lijkt op een grote groene amandel met een dikke schil. Ze bevat één enkel zaad, enkele centimeters lang, zwart en gerimpeld zodra het droog is. Dat noemen we de tonkaboon. Het woord zou afkomstig zijn uit een inheemse taal van Guyana. In Brazilië heet de boom cumaru, in Frans-Guyana coumarou, waar ook het woord coumarine vandaan komt.
Drogen, rumbad en rijp
Na het oogsten worden de zaden enkele weken gedroogd. Ze worden donkerder en krijgen hun kenmerkende geur.
In Venezuela worden de gedroogde bonen traditioneel ongeveer een dag in rum of alcohol geweekt en daarna opnieuw gedroogd. Tijdens het drogen raken ze bedekt met fijne, witachtige kristallen. Die kristallen zijn coumarine die naar het oppervlak komt. Net als bij vanille spreekt men van rijp. Een berijpte boon wordt vaak als een boon van goede kwaliteit gezien.
Venezuela en Brazilië zijn de historische herkomstlanden van de tonkaboon. Een deel van de productie komt ook uit West-Afrika, vooral uit Nigeria, waar de boom wordt gekweekt.
Coumarine, het eerste grote synthetische molecuul
Coumarine werd in 1820 uit de tonkaboon geïsoleerd. De Duitse scheikundige August Vogel hield het eerst voor benzoëzuur. In hetzelfde jaar beschreef de Franse apotheker Nicolas Guibourt de stof op zijn beurt en gaf hij haar haar naam. Coumarine zit ook in andere planten, zoals honingklaver, lievevrouwebedstro, cassiakaneel en weidegrassen. Ze bepaalt voor een groot deel de geur van droog hooi.
In 1868 slaagde de Engelse scheikundige William Henry Perkin erin coumarine te synthetiseren. Daarmee kwam ze in grote hoeveelheden en tegen een lage prijs beschikbaar. In 1882 gebruikte Paul Parquet haar in Fougère Royale voor het huis Houbigant. Dit parfum wordt vaak voorgesteld als het eerste grote parfum met een synthetisch molecuul, en het gaf zijn naam aan een hele familie, de fougères.
Vandaag is de coumarine die in de parfumerie wordt gebruikt bijna altijd synthetisch. Ze ruikt naar hooi, amandel en een droge, licht tabakachtige zoetheid. Op zichzelf is ze vlakker dan de boon. Daarom wordt ze vaak gecombineerd met tonka-absolue om de diepte van de natuurlijke grondstof terug te vinden.
Coumarine, voeding en regelgeving
De tonkaboon werd lange tijd in de keuken en de suikerbakkerij gebruikt, en sommige chefs gebruiken haar nog steeds in de patisserie. Maar coumarine is in hoge doses schadelijk voor de lever. In de Verenigde Staten verbiedt de FDA sinds 1954 het toevoegen van coumarine aan voedingsmiddelen, waardoor ook de tonkaboon is uitgesloten.
In Europa mag zuivere coumarine niet aan voedingsmiddelen worden toegevoegd. Het gehalte is begrensd in producten waarin via de ingrediënten van nature coumarine zit, zoals gebak met cassiakaneel. De tonkaboon blijft te koop als specerij, om in zeer kleine hoeveelheden te raspen.
In cosmetica hoort coumarine bij de allergenen die volgens de Europese regelgeving boven een bepaalde drempel op de verpakking moeten worden vermeld. Daarom staat ze op de ingrediëntenlijst van veel parfums, ook van parfums waarvan de piramide geen tonka noemt.
Tonka-absolue en de echte geur
Tonka-absolue wordt verkregen door extractie met oplosmiddelen uit de gedroogde bonen. Het is een donkere, dikke grondstof die door haar hoge coumarinegehalte soms in de fles kristalliseert. Haar geur is ronder dan die van het molecuul alleen. Je ruikt hooi, bittere amandel, pijptabak, karamel en een kruidig accent.
Tonka gedraagt zich als een basisnoot. Ze verdampt langzaam, blijft lang op de huid hangen en geeft warmte aan een compositie. Ze kan ook heel verschillende grondstoffen met elkaar verbinden.
Ze wordt vaak verward met vanille. Beide zijn warm en zacht, en ze worden heel vaak samen gebruikt. Maar tonka is droger, kruidiger en bitterder. Vanille, die we bespreken in ons artikel Wat is vanille, neigt naar room en suiker. Tonka neigt naar hooi, amandel en tabak.
Fougère, tabak, gourmand: de akkoorden van tonka
Het fougère-akkoord berust op lavendel, coumarine en eikenmos, vaak met geranium en bergamot. Er zit geen varen in, een plant die bijna geurloos is. De naam roept de geur op van een denkbeeldige bosbodem.
Bij tabak haalt tonka de honingachtige, hooiachtige kant van het gedroogde blad naar boven. Ze verzacht ook de scherpte ervan. In gourmands brengt ze amandel, karamel en praliné, zonder de soms zware zoetheid van vanille alleen. Je vindt haar ook naast leer, oud, specerijen en iris, die ze verzacht.
Parfums met tonkaboon uit ons assortiment
Alle onderstaande parfums noemen de tonkaboon in de piramide op hun productpagina. Sommige maken haar tot hun onderwerp. Andere gebruiken haar om een tabak, een leer of een oud af te ronden.
Tonka op de voorgrond
Tonkin Tonka 3 van The Unleashed Apothecary zet de tonkaboon in het hart, met een warm huidakkoord en bittere amandel, een van de natuurlijke facetten van tonka. De topnoot is ijzig: verse sneeuw, den, koud staal. De basis brengt Tonkin-musk, hertenleer, bont en benzoë samen. De naam speelt met Tonkin, de streek waar vroeger de meest gewaardeerde musk vandaan kwam, en met tonka, die niets met die streek te maken heeft. Lees onze voorstelling van The Unleashed Apothecary.
Tonka en tabak
Latakia van Tada Parfumeur is een eerbetoon aan Latakia-tabak, die boven houtvuur wordt gedroogd. Honing en gedroogd fruit openen het parfum, lavendel en zwarte thee vormen het hart, daarna volgen tabak, amber, tonkaboon en labdanum. Lavendel en tonka samen doen denken aan de structuur van een fougère, hier richting rook geduwd. Onze voorstelling van Tada Parfumeur vertelt meer over het huis.
Otimo van Pernoire combineert in het hart tonka met tabak, praliné en patchoeli, na een topnoot van kweepeer, kardemom en rum. De basis legt ceder, vanille en osmanthus neer. Volgens het huis breken ceder en kardemom de zoetheid gedurende het hele verloop van het parfum. Lees ook onze voorstelling van Pernoire.
Noir van Aaron Terence Hughes bouwt zijn hart op tabak, tussen een topnoot van zwarte peper, saffraan, nootmuskaat en kardemom en een basis van vanille, tonkaboon, oud, sandelhout, wierook en civet.
Tonka in fougère-stijl
New York van Widian brengt in de top lavendel, koriander en jeneverbes samen, in het hart geranium en iris, en in de basis tonkaboon met vetiver, amber en wierook. Lavendel, geranium en tonka zijn drie bouwstenen van het fougère-akkoord, hier in het hart verrijkt met karamel. Ons artikel over Widian stelt het huis voor.
Legend van Aaron Terence Hughes is een aromatisch houtige geur. De tonkaboon staat in het hart naast appel, galbanum en ambroxan, boven een basis van eikenmos, droge houtsoorten, sandelhout en vetiver. Tonka en eikenmos nemen een deel van de fougère-structuur over.
Het amandelfacet
Raw Cherry van Aaron Terence Hughes zet tonka in het hart met kersenlikeur, morel en pure chocolade. De basis voegt vanille, nootmuskaat, oud, roos en amaretto toe. Kers en amaretto versterken het amandelfacet dat tonka al in zich draagt.
Notorious van hetzelfde huis brengt in het hart tonkaboon, vanille, ambrettezaad, heliotropine en leer samen. Heliotropine geeft een poederige, amandelachtige noot die de tonka verlengt. De basis legt patchoeli, ceder en rum neer. Lees ons artikel over de geschiedenis van Aaron Terence Hughes.
Gourmande tonka
Whore Red van Aaron Terence Hughes begint bij passievrucht en zoete sinaasappel, gaat via kokos en praliné, en eindigt op tonkaboon, vanille en sandelhout.
Coliva van Adi ale Van, gecomponeerd door Giovanni Festa, is geïnspireerd op de tarwekoek die bij orthodoxe herdenkingen wordt gedeeld. De top mengt zoethout, olibanum, cacao, koffie en witte chocolade. Het hart roept gebakken brood op met iris en ceder. De basis brengt labdanum, tonkaboon, boter, amber, vanille en musk samen. Lees onze voorstelling van Adi ale Van.
Tonka-absolue
Twee parfums vermelden uitdrukkelijk het gebruik van de absolue. Itim Kati van Tada Parfumeur is geïnspireerd op het kokosijs dat in de straten van Thailand wordt verkocht. De tonkaboon-absolue staat er in het hart met jasmijn, suikerspin, Siam-benzoë en een palmsuikerakkoord, onder een topnoot van kokosroom en gecondenseerde melk.
Morpheus van Aaron Terence Hughes combineert in het hart amber, osmanthus en tonkaboon-absolue, tussen een topnoot van kardemom, roze peper en olibanum en een basis van Thaise oud, sandelhout, vetiver en patchoeli.
Tonka met leer en rook
Adiere van Adi ale Van opent met een Cuba Libre-akkoord en een cola-akkoord, met limoen, bittere sinaasappel en zwarte peper. Het hart brengt tabaksabsolue, een whisky-akkoord, leer en een inktakkoord samen. De basis legt een rookakkoord, vanille-absolue, tonkaboon, amber, cacao en oud neer. Tonka verzacht hier een bewust ruw parfum.
Tonka met iris en viooltje
Amoral van Pernoire wordt door het huis voorgesteld als het donkerste parfum uit de Anima-collectie. De top combineert zwarte thee, kardemom, kaneel, komijn en gerookte pruimen. Het hart brengt viooltje, iris, oud en cypriol samen. De tonkaboon verschijnt in de basis, met oranjebloesem, amberachtige noten en sandelhout.
Andere composities met tonka vind je in onze selecties van gourmand parfums, oosterse parfums en kruidige parfums.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen tonkaboon en coumarine?
De tonkaboon is het gedroogde zaad van Dipteryx odorata, of de absolue die eruit wordt gewonnen. Coumarine is haar belangrijkste geurmolecuul. De coumarine die parfumeurs gebruiken wordt bijna altijd synthetisch gemaakt, en ze ruikt eenvoudiger dan de boon.
Ruikt tonkaboon naar vanille?
Ze komt er dichtbij door haar warmte en zachtheid, maar haar geur is anders. Tonka ruikt naar hooi, amandel en tabak. Vanille is romiger en zoeter. Parfumeurs combineren ze vaak omdat ze elkaar aanvullen.
Is coumarine in parfum gevaarlijk?
De beperkingen voor voeding gaan over inname in hoge doses. In de parfumerie is coumarine toegestaan. In Europa hoort ze bij de allergenen die op de verpakking moeten worden vermeld.
Waarom spreekt men van fougère bij parfums zonder varen?
De naam komt van Fougère Royale van Houbigant, uit 1882. Hij verwijst naar een akkoord van lavendel, coumarine en eikenmos dat een bosbodem oproept. De varen zelf ruikt bijna nergens naar en wordt in deze parfums niet gebruikt.
Is een tonkaparfum altijd gourmand?
Nee. Met lavendel en mos geeft tonka een fougère. Met tabak of leer wordt ze droog en rokerig. Latakia, Legend en Adiere zijn goede voorbeelden. Hoe gourmand ze aanvoelt, hangt vooral af van de noten eromheen.
Verder lezen
De tonkaboon staat tussen de andere grondstoffen in ons dossier De grondstoffen van parfum, samen met vanille, sandelhout en oud. Om een fougère-tonka, een tabakstonka en een gourmande tonka op je eigen huid te vergelijken, zijn de genoemde parfums, afhankelijk van het huis, als staal van 2 ml verkrijgbaar op onze pagina proefflesjes.