Vanille is de vrucht van een klimmende orchidee, Vanilla planifolia, die oorspronkelijk uit Mexico komt. De groene peul ruikt bijna nergens naar: de geur ontstaat pas tijdens een lange bereiding die maanden duurt. In de parfumerie gebruikt men vanille als absolue of als CO2-extract, maar de meeste vanillenoten steunen op vanilline, een synthetische molecule.
Een orchidee die met de hand wordt bestoven
De vanilleplant is een liaan uit de orchideeënfamilie. De Totonaken, in de huidige deelstaat Veracruz, teelden haar al lang voor de komst van de Spanjaarden, en de Azteken gebruikten haar om cacao op smaak te brengen. Toen de plant in de zestiende eeuw naar Europa kwam, weigerde ze buiten Mexico lange tijd vrucht te dragen.
De reden is eenvoudig: de bloem is zo gebouwd dat zelfbestuiving onmogelijk is, en haar natuurlijke bestuivers komen nergens anders voor. In 1841 ontwikkelde Edmond Albius, een twaalfjarige slavenjongen op het eiland Réunion, een handgreep waarmee de bloem met een dun stokje met de hand kan worden bestoven. Die techniek wordt vandaag nog in alle productiegebieden toegepast. Elke bloem gaat maar een paar uur open, en elke bloem moet afzonderlijk worden bestoven.
Van bloem tot peul
Na de bestuiving heeft de peul acht tot negen maanden nodig om te rijpen. Groen geplukt heeft hij bijna geen geur. De aromatische stoffen zitten erin in een gebonden, geurloze vorm die pas tijdens de bereiding vrijkomt.
Die bereiding verloopt in verschillende stappen. Eerst gaan de peulen een paar minuten in heet water om hun ontwikkeling te stoppen. Daarna blijven ze een aantal dagen warm afgesloten liggen, waarbij ze bruin kleuren en beginnen te geuren. Dan volgen weken van afwisselend drogen in de zon en in de schaduw, en ten slotte een rijping van enkele maanden in kisten. Een goed bereide peul is soepel, bruin tot bijna zwart en raakt soms bedekt met fijne kristallen natuurlijke vanilline, die men givre noemt.
Al dat werk gebeurt met de hand, van de bestuiving tot het sorteren. Dat verklaart de prijs van vanille, na saffraan een van de duurste specerijen ter wereld.
Madagaskar, Tahiti, Bourbon: de herkomsten
Madagaskar produceert het grootste deel van de vanille ter wereld, vooral in de regio Sava, in het noordoosten van het eiland. Zogenaamde "Bourbon"-vanille is de Vanilla planifolia van de eilanden in de Indische Oceaan: Madagaskar, Réunion en de Comoren. De naam komt van Île Bourbon, de oude naam van Réunion. Het profiel is rijk, romig en warm, met houtige en licht rokerige facetten.
Tahitiaanse vanille is een andere soort, Vanilla tahitensis. Ze bevat minder vanilline maar meer bloemige en anijsachtige stoffen. Ze ruikt bloemiger en fruitiger, met een kant die aan heliotroop doet denken. Vanille uit Indonesië, Mexico, Oeganda of Papoea-Nieuw-Guinea heeft telkens een eigen profiel, meer of minder houtig, rokerig of fruitig, afhankelijk van het klimaat en de bereiding.
De productie is sterk afhankelijk van Madagaskar, dat aan cyclonen blootstaat. Na slechte oogsten zijn de vanilleprijzen al meermaals fors gestegen, en dat weegt ook op de parfumerie.
Absolue, CO2-extract en vanilline
Voor de parfumerie wordt natuurlijke vanille op twee manieren gewonnen. De absolue wordt met een oplosmiddel uit de peulen gehaald. Het is een donkere, dikke en zeer rijke grondstof, met houtige, amberachtige en soms tabaksachtige noten. Het extract met superkritisch CO2 ligt dichter bij de geur van de peul zelf, gourmander en zuiverder.
Vanilline, de belangrijkste geurstof van vanille, werd in 1874 voor het eerst gesynthetiseerd door de Duitse chemici Ferdinand Tiemann en Wilhelm Haarmann. Ze wordt vandaag op grote schaal geproduceerd, vooral uit guaiacol, en dient zowel in de voedingsmiddelenindustrie als in de parfumerie. Haar verwant, ethylvanilline, komt in de natuur niet voor en ruikt meerdere malen sterker.
In de meeste parfums steunt de noot "vanille" op deze twee moleculen, soms aangevuld met een deel absolue. Vanilline alleen geeft een zoete geur van gebak. De absolue brengt een diepte die de molecule mist: hout, rum, tabak, een licht dierlijk facet. De twee vullen elkaar vaak aan in dezelfde formule. Een productpagina die de herkomst van de vanille vermeldt, wijst op een keuze van het huis, zonder te zeggen hoe groot het aandeel in de formule is.
Hoe ruikt vanille?
Vanille in de parfumerie gaat veel verder dan suiker. Een goede absolue ruikt naar warm hout, gedroogd fruit, rum, blonde tabak en zacht leer. Het is een basisnoot die langzaam verdampt en een compositie houdbaarheid en rondheid geeft.
Ze maakt deel uit van veel akkoorden. Met labdanum en benzoë vormt ze het amberakkoord van oosterse parfums. Met heliotroop krijgt ze een poederige, amandelachtige kant. Met tonkaboon, een andere warme en zoete noot, wordt ze vaak verward: tonka dankt zijn geur aan coumarine, die meer naar hooi en amandel ruikt dan vanille. Je vindt vanille ook naast tabak, rum, cacao, koffie of fruit, en naast witte bloemen zoals jasmijn of tuberoos.
Parfums met vanille uit ons assortiment
Alle parfums hieronder vermelden vanille in de geurpiramide op hun productpagina. Bij sommige staat ze centraal, andere gebruiken haar om tabak, oud of leer te verzachten.
Vanille op de voorgrond
Vanilla Mystique van Tada Parfumeur blijft weg van het gebaksregister. Rum, lavendel en saffraan in de topnoten, daarna vanille, heliotroop en jasmijn in het hart, op een basis van musk, eikenextract met CO2 en cederhout. Lavendel en eik maken de vanille droger en volwassener dan gemiddeld. Onze kennismaking met Tada Parfumeur gaat dieper in op de parfumeur.
Decembrie 89 van Adi ale Van gaat nog verder. Het parfum, gecomponeerd door Jimmy Bodin, stapelt drie vormen van vanille: vanillepeul en hazelnoot in het hart, daarna vanille-absolue, rum en vanille uit Madagaskar in de basis, onder topnoten van appel, sinaasappel en citroen. Het roept een jeugdherinnering op aan december 1989, tijdens de Roemeense revolutie. Lees ook onze kennismaking met Adi ale Van.
Vanille uit Madagaskar
Tabac van Aaron Terence Hughes is een voorbeeld van het klassieke akkoord van tabak en vanille. Tabaksblad in de topnoten, daarna vanille-absolue uit Madagaskar, tabak en Turkse roos in het hart, op een basis van Birmese oud, cederhout en ambergrijs. De vanille rondt de droge, rokerige kant van de tabak af.
Fever van hetzelfde huis kiest de gourmandrichting. Bergamot in de topnoten, pruim in het hart, daarna vanille uit Madagaskar, heliotropine, amber, tonka, honing, sandelhout en witte musk. De heliotropine sluit aan bij het poederige facet van vanille. Onze kennismaking met Aaron Terence Hughes legt de concentratie van het huis uit.
Bourbon-vanille en vanille uit Indonesië
Pistachio Muse van Zhufu zet vanille op twee niveaus: een vanillecrème in het hart, met amandelspijs en warme melk, en daarna Bourbon-vanille in de basis, met poederige musk en kasjmierhout. Groene pistache en oranjebloesem verlichten de opening. Ons artikel over Zhufu stelt de andere parfums van het huis voor.
Bij Spiritica roept Suscepto het Griekse eiland Tinos op. Zeebries, bergamot en eucalyptus in de topnoten, Damascusroos en wierook in het hart, daarna sandelhout, honing, bijenwas en vanille uit Indonesië. De vanille geeft hier een balsemachtige warmte aan een maritiem parfum met wierook. Er zijn nog maar heel weinig flacons. Het huis stellen we voor in ons artikel over Spiritica.
Gourmande vanille
Poka van Pernoire gaat voluit voor het dessert. Gekaramelliseerde popcorn, appeltaart en kaneel in de topnoten, geroosterde hazelnoot, labdanum en gedroogde abrikoos in het hart, daarna vanille, musk, tonka en cederhout. Vanille en tonka sluiten de compositie af op een zachte basis. Onze kennismaking met Pernoire vertelt meer over het Zwitserse huis.
Radiant Memories van Tada Parfumeur is fruitiger. Abrikoos, gedroogd fruit en sinaasappel openen op een hart van iris, amber en jasmijn, gevolgd door een basis van praliné, vanille en musk. Abrikoos en vanille delen een warm, goudkleurig facet.
Vanille met amber en tabak
Masar van Pernoire zet vanille in het hart, met amber, honing en tabak, na topnoten van yuzu, kaneel, labdanum en kruidnagel. De basis brengt rozenhout, tonka, sandelhout, leer en dierlijke noten samen. Hier vind je het eerder beschreven amberakkoord terug, richting tabak geduwd.
Vanille als topnoot
Twee parfums maken een minder gangbare keuze door vanille al in de opening te plaatsen. White, de eerste creatie van Kanchaveli, combineert vanille, bergamot en sinaasappelschil in de topnoten en gaat daarna over naar saffraan en leer. De lichte vanille van het begin maakt na een paar uur plaats voor een donkerdere basis. Ons artikel over Bidzina Kanchaveli stelt het Berlijnse atelier voor. Noir Pour Femme van Aaron Terence Hughes opent met vanille, mimosa en bruine suiker, gaat via braam en eindigt op amber, musk, sandelhout, patchoeli en civet.
Vanille met oud en cacao
Trat Treat 3 van The Unleashed Apothecary combineert vanilleorchidee met pure chocolade en cacao-absolue, in het hart van een compositie die begint met bosbes en rode wijn en eindigt op een dierlijke oud, tonka, benzoë en hyraceum. De vanille verzacht een parfum dat een wilde kant behoudt. Lees onze kennismaking met The Unleashed Apothecary.
Onyx van Aaron Terence Hughes gebruikt vanille-absolue in een zeer volle basis: oud, truffel, musk, civetabsolue en patchoeli, onder rozenabsolue en een hart van framboos, saffraan en zwarte bes. De vanille verbindt hier de dierlijke en fruitige facetten.
Vanille met witte bloemen
Guardian Angel van Cæleste is opgebouwd uit drie akkoorden. Het eerste brengt neroli, tuberoos, jasmijn en heliotroop samen. Het tweede combineert musk, kokosmelk, kardemom, vanille en tonka. Het laatste legt wierook, benzoë, mirre en amber neer. Vanille en kokosmelk geven de witte bloemen een melkachtige zachtheid. Ons artikel over Cæleste stelt het huis voor.
Meer composities met vanille vind je in onze selecties gourmandparfums en oosterse parfums.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen vanille en vanilline?
Vanille is de bereide peul, of de absolue die eruit wordt gewonnen. Ze bevat honderden stoffen. Vanilline is de belangrijkste geurstof van vanille. Ze wordt vandaag synthetisch geproduceerd en ruikt eenvoudiger en zoeter dan natuurlijke vanille.
Zijn vanille en tonkaboon hetzelfde?
Nee. De tonkaboon is het zaad van een Zuid-Amerikaanse boom. Zijn geur komt vooral van coumarine, die naar hooi, amandel en tabak ruikt. Hij deelt de warmte en zachtheid van vanille, en de twee worden heel vaak samen gebruikt.
Waarom worden sommige vanilleparfums donkerder na verloop van tijd?
Vanilline kleurt formules vaak bruin, vooral onder invloed van licht. Dat is een bekend en onschuldig verschijnsel. Het betekent niet dat het parfum bedorven is. Door de flacon uit het licht te bewaren, gaat het trager.
Is een vanilleparfum altijd zoet?
Nee. Gecombineerd met lavendel, tabak, leer of hout wordt vanille droog, rokerig of amberachtig. Vanilla Mystique en Tabac zijn daar goede voorbeelden van. Hoe zoet het parfum is, hangt vooral af van de noten eromheen.
Is vanille een damesgeur?
Nee. Vanille zit in parfums voor iedereen, van houtige oosterse geuren tot gourmands. Het effect hangt meer af van de compositie dan van de noot zelf.
Verder lezen
Vanille staat tussen de andere grondstoffen in ons dossier De grondstoffen van parfum, samen met oud en sandelhout. Om een droge, een gourmande en een amberachtige vanille op je eigen huid te vergelijken, zijn de genoemde parfums, afhankelijk van het huis, als staal van 2 ml verkrijgbaar op onze pagina proefflesjes.