Een geurpiramide deelt de noten van een parfum in naar de volgorde waarin je ze ruikt: de topnoten bij het opspuiten, daarna het hart, tot slot de basis. Die indeling berust op de snelheid waarmee de grondstoffen verdampen. Bij het kiezen is ze een handig hulpmiddel, zolang je weet wat ze niet vertelt.
Een indeling op basis van vluchtigheid
Een parfum is een mengsel van geurstoffen die niet even snel verdampen. De lichtste en meest vluchtige verlaten de huid snel. De zwaarste blijven uren hangen. Wat je ruikt, verandert dus in de loop van de dag, omdat de verhouding van de nog aanwezige stoffen verschuift.
Het idee om geuren in trappen te ordenen is oud. In de 19e eeuw vergeleek de parfumeur en chemicus Septimus Piesse geuren met de tonen van een toonladder, in The Art of Perfumery, verschenen in 1857. Het woord „noot” komt uit die vergelijking. Zijn muzikale theorie over de reukzin is later verlaten, maar het woord bleef.
De moderne versie dankt veel aan de Brit William A. Poucher, auteur van een parfumerie-handboek dat vele herdrukken kende. In 1955 rangschikte hij in het Journal of the Society of Cosmetic Chemists parfumgrondstoffen volgens een verdampingscoëfficiënt van 1 tot 100. Stoffen met een waarde van 1 tot 14 waren topnoten, van 15 tot 60 hartnoten en van 61 tot 100 basisnoten, die hij ook fixeermiddelen noemde. Zijn tabel is verouderd, maar de indeling in drie lagen heeft er veel aan te danken.
Wat elke laag doet
Topnoten
Dit is de eerste indruk, wat je opmerkt bij het verstuiven. Je vindt er vooral citrus (bergamot, citroen, mandarijn), aromatische kruiden, munt en enkele frisse specerijen zoals kardemom of roze peper. Ze geven het parfum vaart en verdwijnen als eerste. Wie een parfum beoordeelt op de eerste minuten, krijgt een onvolledig beeld.
Hartnoten
Ze nemen het over wanneer de top vervaagt en bepalen het karakter van het parfum in de uren daarna. Hier zitten vaak bloemen, samen met warme specerijen, fruit en sommige groene noten. Deze laag komt het dichtst bij wat het parfum „is” voor wie het draagt.
Basisnoten
Dit zijn de zwaarste stoffen: hout, harsen, muskus, vanille, amber, patchoeli, oud. Ze zijn er vanaf de eerste seconde, maar worden gemaskeerd door de vluchtigere noten. Ze worden leesbaar zodra de rest verdampt is en blijven lang op huid en kleding hangen. Ze dragen het grootste deel van de houdbaarheid. Ze vertragen ook de verdamping van de andere stoffen, vandaar hun rol als fixeermiddel.
Hoe lang elke laag duurt, hangt af van de formule, de concentratie en de huid. Geen vaste regel zegt hoeveel minuten een topnoot duurt. Onze productpagina's tonen een totale houdbaarheid, bijvoorbeeld „10h+”, en schalen van 1 tot 5 voor houdbaarheid, sillage en projectie. Voor het effect van de concentratie op de draagduur, zie ons artikel over extrait de parfum, eau de parfum en eau de toilette.
Zes piramides uit ons assortiment, van dichtbij gelezen
De volgende voorbeelden gebruiken de noten die op onze productpagina's staan. Ze laten heel verschillende manieren zien om een parfum over drie lagen te verdelen.
Een piramide volgens het boekje
Timber Suit van Tada Parfumeur volgt het schema bijna letterlijk. Citroen, kardemom en groene munt in de top, den, jeneverbes en cipres in het hart, dan Ambroxan, suède en cederhout in de basis. Elke laag heeft een eigen logica: levendige noten, dan aromatische naaldbomen, dan hout en een zacht leer die blijven. Het verloop is vrij goed te voorspellen door alleen de pagina te lezen, die het parfum indeelt als houtig, kruidig en citrisch.
Een parfum dat op de basis drijft
Fever van Aaron Terence Hughes heeft één topnoot, bergamot, en één hartnoot, pruim. De basis telt er zeven: Madagaskar-vanille, heliotropine, amber, tonkaboon, honing, sandelhout en witte muskus. Die onbalans zegt alles. De opening is kort en wat je vooral draagt is de basis, vanilleachtig en amberachtig. De pagina vermeldt een extrait de parfum van 35 % en een houdbaarheid van 10h+, wat past bij een formule vol zware stoffen.
Een parfum dat op de top drijft
Gin Sling van hetzelfde huis doet het omgekeerde. De top brengt gin, tonic en citroen samen, het hart gember, nootmuskaat en roze grapefruit, en de basis bestaat alleen uit witte muskus. Het parfum zet in op frisheid, met 5 op 5 op de pagina, en de houdbaarheid is korter dan die van Fever: 8h+ en een schaal van 3 op 5. De grapefruit in het hart laat ook zien dat citrus niet altijd in de top blijft als de parfumeur het met specerijen ondersteunt.
Eén grondstof op twee lagen
Aged Pu-Er Tea van Zhufu heeft een korte piramide: pu-erh-thee en bergamot in de top, cederhout en vetiver in het hart, sandelhout en vetiver in de basis. Vetiver komt twee keer voor. Zo wordt aangegeven dat een stof het parfum van begin tot eind begeleidt in plaats van op één moment op te duiken. Met zo weinig noten blijft het verloop dicht bij de thee en het hout.
Een basisstof in de top
Oborotsuki van Tada Parfumeur opent met Thaise oud, kamfer en wierook. Het hart brengt jatamansi, rose otto en vetiver, de basis Australisch sandelhout, patchoeli en irisconcreet. Oud is normaal een basisstof. Dat hij in de top staat, betekent dat je hem al bij de opening ruikt. Dat kan, omdat zware stoffen vanaf het begin aanwezig zijn. Ons artikel wat is oud beschrijft deze grondstof uitgebreid, en ons portret van Tada Parfumeur stelt het huis voor.
Noten die een beeld beschrijven
Tonkin Tonka 3 van The Unleashed Apothecary noemt in de top verse sneeuw, ijzige den, bevroren adem en koud staal. Alleen de den is een bekende grondstof. De andere termen beschrijven een gewaarwording, die de parfumeur met accorden opbouwt. Het hart brengt tonkaboon, warme huid en bittere amandel, de basis Tonkin-muskus, hertenleer, lichaamswarmte, vacht en benzoë. De piramide leest hier als een verhaal, van de kou naar de warmte van de huid. De pagina geeft 5 op 5 voor houdbaarheid en sillage.
Meer piramides rond hout vind je in onze houtige collectie. Parfums waarin frisheid de toon zet, staan in de frisse collectie.
De grenzen van het model
De piramide vereenvoudigt een doorlopend proces. Alle stoffen verdampen tegelijk, elk in een eigen tempo. Er is geen scherpe overgang van de ene laag naar de volgende, eerder een geleidelijke verschuiving. Op de huid lopen top en hart vaak lang door elkaar.
Sommige parfums veranderen nauwelijks. Die heten lineair. Ze zijn gebouwd rond één accord of een klein aantal stoffen die van begin tot eind stabiel blijven. Voor hen heeft de verdeling in drie lagen weinig zin, en sommige huizen publiceren dan gewoon een lijst met noten.
Een gepubliceerde piramide is ook een presentatietekst. Het huis kiest welke noten het naar voren haalt en in welke laag het ze plaatst. Het geeft zijn formule niet prijs, die tientallen niet genoemde stoffen kan bevatten. Een noot als „accord schone huid” of „bevroren adem” beschrijft een effect, geen ingrediënt. Twee parfums met vergelijkbare piramides kunnen heel anders ruiken, afhankelijk van de dosering en de kwaliteit van de grondstoffen.
De piramide gebruiken om te kiezen
Lees eerst de basis. Die ruik je het langst, en die hangt de volgende dag nog in je sjaal. Houd je niet van patchoeli of vanille, dan verandert een aantrekkelijke citrustop niets aan wat volgt.
Zoek vervolgens de stoffen die terugkomen in de parfums waar je al van houdt. Hebben meerdere favorieten vetiver of wierook in de basis, dan is dat een goed spoor. Geurfamilies helpen om sneller te gaan: onze gids over de acht geurfamilies legt uit hoe ze zijn opgebouwd.
Kijk tot slot naar het evenwicht tussen de lagen. Een volle top en een lichte basis, zoals bij Gin Sling, geven een levendig parfum met volgens onze pagina's een kortere houdbaarheid. Een dichte basis, zoals bij Fever, kondigt een parfum aan waarvan je vooral het slot draagt, en lang.
De piramide vervangt geen test. Alleen je huid laat zien hoe de lagen bij jou op elkaar volgen. Draag het parfum een hele dag en ruik er op verschillende momenten aan. Ons artikel een staal van 2 ml goed gebruiken geeft een eenvoudige methode.
Veelgestelde vragen
Hoe lang blijven topnoten?
Er is geen vaste duur. Citrus en aromatische noten vervagen meestal vrij snel, vaak ruim voordat het hart de overhand krijgt. In een geconcentreerd extrait, of als de parfumeur ze met andere stoffen ondersteunt, blijven ze langer merkbaar.
Waarom ruikt mijn parfum na een uur anders?
Omdat de topnoten verdampt zijn en het hart nu domineert. Die verandering is normaal en bedoeld. Vond je vooral de opening mooi, zoek dan composities waarvan het hart dezelfde stoffen herneemt.
Zijn basisnoten er vanaf het begin?
Ja. Alle stoffen zitten vanaf het opspuiten in de flacon en op de huid. De basisnoten worden in het begin alleen bedekt door de vluchtigere stoffen. Je merkt ze beter op naarmate die verdwijnen.
Wat is een lineair parfum?
Een parfum dat van opening tot basis ongeveer hetzelfde ruikt. Het steunt op een stabiel accord of op weinig stoffen met een vergelijkbare vluchtigheid. Sommige mensen waarderen die constantheid, anderen geven de voorkeur aan een parfum dat zich ontwikkelt.
Noemt een geurpiramide alle ingrediënten?
Nee. Ze toont de noten die het huis wil uitlichten. De echte formule bevat vaak veel meer stoffen, en sommige genoemde noten zijn accorden die een geur oproepen zonder één enkele grondstof te zijn.
Dit onderwerp hoort bij ons dossier Parfum begrijpen. Om top, hart en basis op je eigen huid te volgen, is elk hier genoemd parfum verkrijgbaar als staal van 2 ml op onze stalenpagina.