Iris in de parfumerie komt van de wortel van de plant, niet van de bloem. Parfumeurs gebruiken de wortelstok van twee soorten, Iris pallida en Iris germanica, die eerst een aantal jaren wordt gedroogd voordat hij wordt gedistilleerd. Daaruit ontstaat een zeldzame en dure grondstof, irisboter, met een poederige, aardse en licht violetachtige geur. In het Engels heet ze orris.
Een wortel, geen bloem
De iris is een vaste plant met een rizoom, een dikke ondergrondse stengel die horizontaal net onder het oppervlak van de bodem groeit. Twee soorten leveren het grootste deel van de grondstof. Iris pallida, de bleke iris met lavendelblauwe bloemen, is de iris van Toscane. Iris germanica, de baardiris uit de tuin, met donkerdere bloemen, wordt op grotere schaal geteeld.
De bloem wordt in de parfumerie niet geëxtraheerd. Haar lichte geur heeft niets gemeen met die van de wortel. De verse wortelstok ruikt op zijn beurt bijna nergens naar. Zijn geur vormt zich langzaam na de oogst, terwijl hij droogt.
Jaren van geduld
De wortelstokken blijven twee tot drie jaar in de grond voordat ze worden gerooid. Ze worden gewassen, geschild, in stukken gesneden en aan de lucht gedroogd. Dan volgt een lange opslagperiode van ongeveer drie jaar, soms langer. In die tijd oxideren bepaalde stoffen in de wortel langzaam en ontstaan de ironen, de moleculen die de geur van iris dragen.
Na het rijpen worden de wortelstokken tot poeder vermalen en met stoom gedistilleerd. Het resultaat is bij kamertemperatuur vast en crèmekleurig tot lichtgeel. Vanwege die consistentie heet het irisboter, of irisconcrete. Die textuur dankt het aan een hoog gehalte aan vetzuren, vooral myristinezuur, die geurloos zijn. De ironen vormen er maar een klein deel van.
Door die vetzuren te verwijderen krijg je irisabsolue. Die is vloeibaar, veel rijker aan ironen en intenser.
Toscane, Marokko, China: herkomst en prijzen
De Toscaanse iris pallida is de historische referentie. Ze wordt geteeld op de heuvels rond Florence, vooral in de Chianti, op hellingen en vaak met de hand. Florence koos de iris als symbool: de rode lelie in het stadswapen is eigenlijk een iris. Tussen het planten en een grondstof die klaar is om te distilleren zit vijf tot zes jaar.
Iris germanica wordt onder meer ook in Marokko en China geteeld. Iris pallida geldt als de fijnste.
Het trage procedé, het handwerk en de lage opbrengst maken iris tot een van de duurste grondstoffen in de parfumerie. De boter is al erg duur, en irisabsolue kost tienduizenden euro's per kilo. Parfumeurs gebruiken haar daarom in kleine doses.
Hoe iris ruikt
Iris ruikt in de eerste plaats poederig. Ze wordt vaak vergeleken met rijstpoeder, make-up en lippenstift. Onder dat poeder houdt ze een wortelachtige basis: aards, wat vochtig, met een toon van peen die de eerste keer verrast. Parfumeurs combineren iris daarom graag met wortelzaadolie. Een goede irisboter heeft ook iets boterachtigs, bijna melkachtigs.
Iris blijft goed hangen op de huid. Ze zit in het hart of de basis van de piramide en geeft de compositie een fluweelzachte textuur. Ze past bij viooltje, roos, leer en suède, lichte houtsoorten en muskus.
Synthetische iris, viooltje en iononen
Ironen kunnen ook synthetisch worden gemaakt, net als verwante moleculen zoals methyliononen, die een deel van het poederige facet nabootsen. In veel parfums berust de irisnoot op een mengsel van deze moleculen, soms met wat boter of absolue. Staat er in een piramide 'irisakkoord', dan geeft het huis duidelijk aan dat het om een nagebootste iris gaat. Staat er 'iriswortel', 'orris' of 'irisconcrete', dan zet het de natuurlijke grondstof in de verf, zonder te zeggen welk deel van de formule die uitmaakt.
Iris en viooltje worden vaak verward. Hun verwantschap is chemisch. De ironen van iris lijken sterk op de iononen, de moleculen die de viooltjesbloem haar geur geven. Iononen werden eind 19e eeuw gesynthetiseerd en maakten het viooltje toegankelijk voor de parfumerie, want absolue van viooltjesbloemen is bijna niet te krijgen. De meeste viooltjesnoten van nu zijn dus iononen.
Toch is het verschil te ruiken. Het ionon-viooltje is zoeter en bloemiger, met een vleugje framboos. Iris is droger en aardser, met dat facet van wortelstok en peen. Viooltjesblad is weer iets anders: een groene noot die aan komkommer doet denken en uit de bladeren wordt gewonnen, niet uit de bloemen.
Parfums met iris uit ons assortiment
Zesentwintig parfums in ons assortiment noemen iris in de piramide op hun productpagina, als iris, orris, iriswortel, irisconcrete, irisabsolue of irisakkoord. Hier een selectie van de parfums die nu verkrijgbaar zijn.
Iris op de voorgrond
Bij ChuJian is Iris in Jiangnan N°P43 het meest directe voorbeeld. De piramide past in drie regels: aldehyden en groene noten in de top, alleen iris in het hart, muskus in de basis. De productpagina beschrijft een pure, poederige iris in de nevel van Jiangnan, ten zuiden van de Jangtse. Dit is het parfum om iris bijna in haar eentje te leren kennen. Onze kennismaking met ChuJian vertelt meer over het huis.
Iriswortel in de opening
Pernoire zet iriswortel in de top van twee extraits. In Mansa begeleidt ze braam en roze peper, gevolgd door een hart van oud, roos, amber, zwarte bes en saffraan en een basis van patchoeli, heliotroop, mos en muskus.
Kama combineert in de opening iriswortel, viooltje, braam en berkenteer. Het hart brengt suikerspin, leer, cypriol en droge amber samen, op een basis van mos, kasjmierwol en muskus. Onze kennismaking met Pernoire stelt de collectie voor.
Irisconcrete in een natuurlijk parfum
Oborotsuki van Tada Parfumeur wordt gepresenteerd als een 100% natuurlijk parfum. Thaise oud, kamfer en wierook openen op een hart van jatamansi, rose otto en vetiver. De basis brengt Australisch sandelhout, patchoeli, eikenmos en irisconcrete samen, oftewel irisboter. De productpagina noemt het parfum aards, wat past bij de wortelkant van iris. Het huis heeft deze geur uit productie genomen en de flacons op voorraad zijn de laatste.
Iris en viooltje
Rose & Thorns van Tada Parfumeur is het meest cosmetische parfum van de selectie. Viooltje en suiker in de top, dan een hart van orris, roos en een lippenstiftakkoord, op een basis van leer, amber en muskus. De productpagina spreekt van een romige orris. Onze kennismaking met Tada Parfumeur vertelt meer over de parfumeur.
Bij Pernoire zet Amoral viooltje en iris in het hart, samen met oud en cypriol. De top is kruidig, met kardemom, kaneel, komijn en gerookte pruimen. De basis combineert oranjebloesem, amberachtige noten, sandelhout en tonkaboon. De productpagina noemt het de donkerste van de acht parfums uit de collectie Anima.
Iris en leer
Kxxt + van Aaron Terence Hughes laat zien hoe goed iris en leer samengaan. Framboos en saffraan in de top, dan jasmijn, iris en leer in het hart, op een basis van ceder, patchoeli, Tonkin-muskus en oud. Onze kennismaking met Aaron Terence Hughes legt de concentratie van de parfums van het huis uit.
Iris, inkt en wortelzaad
The Print House van Tada Parfumeur geeft de geur van een drukkerij weer. De top brengt koffieabsolue, een inktakkoord, saffraan en wortelzaadolie samen. Iris komt twee keer voor: in het hart met een papierakkoord, een metaalachtige noot en wierook, en in de basis met cashmeran, patchoeli, muskus, leer en eikenmos. Het wortelzaad in de opening bereidt de wortelachtige kant van de iris voor.
Iris in gourmands
Radiant Memories van Tada Parfumeur roept een zonsondergang boven de Fuji op. Abrikoos, gedroogd fruit en sinaasappel in de top, dan iris, amber en jasmijn in het hart, op een basis van praliné, vanille en muskus. Iris geeft een fruitig, gourmand parfum een poederige textuur.
Coliva van Adi ale Van, gecomponeerd door Giovanni Festa, dankt zijn naam aan de tarwekoek die bij orthodoxe herdenkingen wordt gedeeld. Iris zit in het hart met gebakken brood, cypriololie en ceder. Zoethout, olibanum, cacao en koffie openen de compositie, en de basis brengt labdanum, tonka, boter en vanille samen. Hier sluit iris aan bij de melige kant van het brood. Zie ook onze kennismaking met Adi ale Van.
Iris met thee en groene noten
Bij ChuJian is Phoenix Meets Mountain N°P27 gewijd aan oolongthee uit het Phoenixgebergte in Guangdong. Iriswortel zit in het hart met oolongthee, jasmijn, oranjebloesem en roos, vóór een basis van sandelhout, vetiver en tabak. Er zijn nog maar heel weinig flacons over.
Zhufu gebruikt iris in twee lichtere parfums. Nana opent met bergamot en kaki, zet iris en roos in het hart en eindigt op muskus, patchoeli en sandelhout. Above The Clouds brengt in het hart borneol, lelietje-van-dalen, iris, witte magnolia en witte thee samen, na bergamot en groene kardemom, op een basis van ambrette, Chinese ceder, sandelhout en vetiver. Ons artikel over Zhufu stelt de andere parfums van het huis voor.
Iris in een amber- en een zeegeur
Virtues van Cæleste, van de hand van Michael Nordstrand, is een harsachtige, houtige ambergeur. Steranijs, kaneel en kruidnagel in de top, dan jasmijn, iris, honing en cacaoabsolue in het hart. De basis brengt Mysore-sandelhout, wierook, benzoë, vanille en labdanum samen. Het huis komt aan bod in ons artikel over Cæleste.
Vitias van Pernoire neemt iris mee naar zee. Bergamot, limoen en twee soorten peper in de top, dan angelicawortel, iris, blonde houtsoorten en guajak in het hart, op een basis van ambergrijs, witte muskus, mariene noten en ISO E Super. Angelica, ook een wortel, versterkt de aardse kant.
Meer composities met iris vind je in onze selectie bloemige parfums. Verschillende van deze parfums eindigen op sandelhout, een grondstof die we bespreken in het artikel Wat is sandelhout.
Veelgestelde vragen
Wat betekent 'orris'?
Orris is de Engelse naam voor iriswortel en voor de grondstof die eruit wordt gewonnen. Je vindt het woord in piramides die in het Engels zijn geschreven of ongewijzigd zijn overgenomen. Orris, iriswortel en irisboter verwijzen naar dezelfde grondstof.
Wat is het verschil tussen iris en viooltje?
Iris komt van de wortel van de plant, viooltje van de bloem of het blad van een andere plant. Hun geuren lijken op elkaar omdat de ironen van iris verwant zijn aan de iononen van het viooltje. Iris is droger en aardser, met een uitgesproken poedereffect. Viooltje is zoeter en bloemiger.
Bevat een irisparfum echte iris?
Niet altijd. Irisboter en irisabsolue zijn erg duur, en veel parfums gebruiken synthetische ironen of methyliononen, alleen of met een beetje natuurlijke grondstof. De vermelding 'irisakkoord' wijst op een nabootsing. 'Iriswortel', 'orris' of 'irisconcrete' zetten de natuurlijke grondstof in de verf.
Waarom is iris zo duur?
De wortelstok zit twee tot drie jaar in de grond en droogt daarna ongeveer drie jaar voordat hij wordt gedistilleerd. Het werk gebeurt grotendeels met de hand en de opbrengst is zeer laag.
Blijft iris lang hangen op de huid?
Ja. Iris zit in het hart of de basis van de piramide en houdt meerdere uren stand. Ze projecteert weinig en blijft dicht bij de huid.
Verder lezen
Iris is een van de grondstoffen in ons dossier De grondstoffen van parfum. Voor andere trage en kostbare grondstoffen kun je ook onze artikelen Wat is oud en Wat is vanille lezen. Om een pure iris, een leerachtige iris en een gourmande iris op je eigen huid te vergelijken, zijn de genoemde parfums, afhankelijk van het huis, als staal van 2 ml verkrijgbaar op onze pagina proefflesjes.