Naturalne surowce perfumeryjne pozyskuje się kilkoma głównymi metodami: przez destylację, tłoczenie na zimno w przypadku cytrusów, ekstrakcję lotnymi rozpuszczalnikami oraz, od niedawna, ekstrakcję nadkrytycznym CO2. Każda metoda zatrzymuje tylko część cząsteczek rośliny. Ta sama róża, ten sam irys czy ta sama wanilia mogą więc dać surowce, które pachną inaczej. Obok tych naturalnych ekstraktów perfumiarze używają cząsteczek izolowanych i cząsteczek syntetycznych.
Destylacja z parą wodną i hydrodestylacja
Destylacja to najstarsza i najbardziej rozpowszechniona metoda. W destylacji z parą wodną roślina leży na ruszcie wewnątrz alembika. Para wodna przechodzi przez nią i porywa najbardziej lotne cząsteczki zapachowe. Mieszanina trafia następnie do chłodzonej wężownicy, gdzie się skrapla. Na wylocie olejek eteryczny, lżejszy od wody i słabo w niej rozpuszczalny, oddziela się i unosi na powierzchni. Pozostała woda zachowuje część zapachu: to woda kwiatowa, czyli hydrolat, jak woda różana czy woda z kwiatów pomarańczy.
W hydrodestylacji roślinę zanurza się bezpośrednio w wodzie, którą doprowadza się do wrzenia. Stosuje się ją do surowców, które się zbrylają albo źle znoszą suchą parę. Róża damasceńska jest tradycyjnie destylowana w ten sposób w Bułgarii i Turcji. Podobnie drewno agarowe, często przez kilka dni, o czym piszemy w artykule o oudzie.
Wydajność bywa bardzo różna. Drewno sandałowe daje kilka procent swojej masy w olejku, pąki goździka jeszcze więcej. Róża daje znikomy ułamek: na kilogram olejku eterycznego potrzeba kilku ton płatków. To jeden z powodów jej ceny.
Destylacja ma swoje ograniczenia. Ciepło i woda niszczą niektóre cząsteczki, a wiele delikatnych kwiatów daje bardzo mało olejku albo olejek, który ich nie przypomina. Jaśminu i tuberozy na przykład praktycznie się nie destyluje. Wtedy sięga się po inne metody.
Sucha destylacja odbywa się bez wody. Drewno brzozy lub jałowca kade ogrzewa się bez dostępu powietrza, aż uwolni gęstą smołę. Po rektyfikacji te smoły dają dymne, skórzane nuty wielu perfum.
Tłoczenie cytrusów na zimno
Cytrusy traktuje się osobno. Ich olejek znajduje się w małych woreczkach widocznych na powierzchni skórki. Wystarczy je rozerwać, aby go uwolnić, bez ogrzewania. Dawniej na Sycylii i w Kalabrii owoce pocierano ręcznie o naczynia wyłożone kolcami, a olejek zbierano gąbką. Dziś maszyny ścierają lub prasują skórki, a olejek oddziela się od wody przez wirowanie.
Otrzymany produkt nazywa się esencją, a nie olejkiem eterycznym, ponieważ nie jest destylowany. Zachowuje blask i świeżość startej skórki, które destylacja osłabia. Bergamotkę, cytrynę, pomarańczę, mandarynkę, grejpfruta czy yuzu niemal zawsze tłoczy się na zimno.
Te esencje zawierają furokumaryny, cząsteczki uwrażliwiające skórę na słońce. Bergamotka jest w nie bogata. Perfumeria często używa więc bergamotki oczyszczonej z nich, tak zwanej „bez furokumaryn”.
Lotne rozpuszczalniki: konkret, absolut i rezinoidy
Dla kwiatów, które źle znoszą destylację, stosuje się lotne rozpuszczalniki. Metoda ta rozwinęła się pod koniec XIX wieku. Kwiaty przemywa się rozpuszczalnikiem, dziś najczęściej heksanem, który rozpuszcza ich cząsteczki zapachowe, ale także woski i barwniki. Rozpuszczalnik następnie się odparowuje i odzyskuje. Zostaje stała, woskowa pasta: konkret.
Z powodu wosków konkret nie rozpuszcza się w alkoholu perfumeryjnym. Przemywa się go więc alkoholem, schładza mieszaninę, aby woski zastygły, filtruje, a potem odparowuje alkohol. Wynikiem jest absolut, gęsta, skoncentrowana i często barwna ciecz. To forma najbliższa zapachowi świeżego kwiatu, z głębią i miodową nutą, których brakuje olejkowi destylowanemu.
Jaśmin, tuberozę, kwiat pomarańczy, mimozę i różę stulistną z Grasse i Maroka przetwarza się głównie na absoluty. Metoda służy też surowcom, które nie są kwiatami: liściom fiołka, pąkom czarnej porzeczki, bobowi tonka, laskom wanilii, kawie, kakao czy liściom tytoniu.
Żywice i balsamy, już suche, przechodzą podobną drogę. Benzoes, labdanum, olibanum czy mirrę traktuje się rozpuszczalnikiem, często alkoholem. Powstaje rezinoid, gęsty i lepki surowiec, który utrwala bursztynowe i balsamiczne bazy.
Enfleurage, technika z historii
Przed epoką rozpuszczalników perfumeria w Grasse przetwarzała najdelikatniejsze kwiaty metodą enfleurage. Szklane ramy smarowano oczyszczonym, bezwonnym tłuszczem zwierzęcym. Robotnice układały na nim świeże kwiaty jeden po drugim i wymieniały je codziennie przez całe tygodnie, aż tłuszcz nasycił się zapachem. Ten pachnący tłuszcz nazywano pomadą. Następnie przemywano go alkoholem, aby wydobyć zapach.
Enfleurage wymagał ogromnej ilości pracy rąk przy bardzo małej ilości surowca. Porzucono go w XX wieku na rzecz ekstrakcji rozpuszczalnikami. Praktykuje go już tylko kilku rzemieślników.
Ekstrakcja nadkrytycznym CO2
Dwutlenek węgla staje się skutecznym rozpuszczalnikiem, gdy się go spręży i lekko podgrzeje. Powyżej około 31 °C i pod wysokim ciśnieniem przechodzi w stan zwany nadkrytycznym, pośredni między gazem a cieczą. Przenika wtedy materiał roślinny i rozpuszcza jego cząsteczki zapachowe. Po zwolnieniu ciśnienia CO2 wraca do postaci gazu i ulatnia się, nie zostawiając pozostałości.
Metoda działa w niskiej temperaturze. Chroni cząsteczki, które ciepło destylacji niszczy, i odzyskuje cięższe związki, których para nie porywa. Ekstrakt CO2 pachnie często wierniej surowcem: rozgniecioną jagodą różowego pieprzu, świeżym imbirem, samą laską wanilii. Rozpowszechnił się w perfumerii pod koniec XX wieku, zwłaszcza w przypadku przypraw, nasion, drewna i niektórych żywic.
Na karcie produktu dopisek „CO2” lub „CO₂” po nazwie surowca wskazuje tę metodę.
Nalewki i napary
Nalewka to najprostsza metoda: surowiec macerowany jest w alkoholu przez tygodnie lub miesiące, a potem filtrowany. Alkohol powoli nasyca się zapachem. Dawni perfumiarze przygotowywali w ten sposób nalewki z wanilii, benzoesu, bobu tonka, szarej ambry czy piżma.
Nalewki z piżma czy cybetu zniknęły z powszechnej perfumerii. Nalewka z szarej ambry wciąż istnieje, ponieważ tę substancję wydalaną przez kaszalota zbiera się na plażach, nie szkodząc zwierzęciu. Nalewka daje efekt łagodniejszy i bardziej rozproszony niż absolut. Niektórzy niezależni perfumiarze nadal przygotowują własne nalewki i napary.
Frakcjonowanie, rektyfikacja, izolacja
Olejku eterycznego nie zawsze używa się w takiej postaci, w jakiej wychodzi z alembika. Można go ponownie przedestylować pod próżnią, aby rozdzielić frakcje, najlżejsze z jednej strony, najcięższe z drugiej. To frakcjonowanie, czyli rektyfikacja. Służy usunięciu niepożądanego aspektu: ziemistej, kamforowej strony paczuli, ciemnej barwy olejku, alergizujących cząsteczek ograniczonych przepisami.
Destylacja molekularna idzie dalej. Działa przy bardzo głębokiej próżni i umiarkowanej temperaturze, na bardzo krótkim dystansie. Otrzymuje się jaśniejsze gatunki, jak paczule zwane „sercem”, bardziej drzewne i mniej ziemiste.
Ostatnim stopniem jest izolat: pojedyncza cząsteczka wydobyta z surowca naturalnego. Linalol pozyskuje się z drewna Ho, eugenol z goździka, cytral z litsei kubeby, mentol z mięty. Izolat jest naturalny z pochodzenia, ale niesie już tylko jedną nutę rośliny.
Headspace: uchwycić zapach żywego kwiatu
Niektóre kwiaty nie dają żadnego użytecznego ekstraktu. Konwalii, bzu, frezji czy piwonii nigdy nie udało się opłacalnie wyekstrahować. Aby je odtworzyć, chemicy opracowali technikę headspace, rozwijaną w latach 70. i 80. XX wieku, między innymi przez Romana Kaisera w Givaudan.
Wokół kwiatu, który wciąż rośnie na łodydze, umieszcza się szklany klosz i zasysa otaczające powietrze przez pułapkę zatrzymującą cząsteczki zapachowe. Analiza laboratoryjna ujawnia dokładny skład tego żywego zapachu. Kwiat pozostaje nietknięty. Perfumiarz odtwarza następnie jego woń z dostępnych cząsteczek, naturalnych lub syntetycznych. Headspace służy do poznania zapachu i nie dostarcza żadnego surowca. Używa się go także do badania zapachu lasu, rzadkiej rośliny czy owocu.
Miejsce cząsteczek syntetycznych
Od końca XIX wieku chemia dostarcza cząsteczek, których nie trzeba ekstrahować. Kumaryna, zsyntetyzowana już w 1868 roku, pachnie sianem i migdałem. Wanilina odtwarza główny zapach wanilii, o czym piszemy w artykule o wanilii. Inne cząsteczki naśladują surowce, które stały się rzadkie lub są chronione, jak drzewo sandałowe z Mysore, opisane w artykule o drzewie sandałowym, szarą ambrę czy piżmo zwierzęce. Ambroxan, otrzymywany z cząsteczki szałwii muszkatołowej, przypomina właśnie szarą ambrę.
Niektóre cząsteczki niczego nie naśladują. ISO E Super, cząsteczka stworzona w latach 70., ma drzewny, aksamitny, niemal abstrakcyjny zapach.
Synteza pełni kilka ról. Umożliwia zapachy, których nie ma w naturze, stabilizuje formuły, obniża koszty i pozwala nie pozyskiwać zagrożonych gatunków. Niemal wszystkie perfumy łączą ekstrakty naturalne i cząsteczki syntetyczne.
Dlaczego ten sam surowiec pachnie inaczej w zależności od metody
Każda metoda działa jak filtr. Destylacja zatrzymuje cząsteczki lotne i odporne na ciepło. Rozpuszczalniki wychwytują także cząsteczki ciężkie. CO2 zbiera cząsteczki lekkie i ciężkie, bez ich ogrzewania. Ta sama roślina daje więc kilka surowców.
Najlepszym przykładem jest róża. Rose otto, destylowany olejek z róży damasceńskiej, pachnie świeżo, cytrynowo, nieco zielono i pieprznie. Absolut różany pachnie pełniej, bardziej miodowo, bliżej płatka. Przyczyna jest znana: alkohol fenyloetylowy, cząsteczka o łagodnym zapachu róży, rozpuszcza się w wodzie. Podczas destylacji w dużej części zostaje w wodzie różanej. Absolut go zachowuje.
Irys pokazuje inny przypadek. Zapach nie pochodzi z kwiatu, lecz z kłącza Iris pallida, które suszy się przez kilka lat. Podczas tego dojrzewania powstają irony, cząsteczki odpowiedzialne za pudrowy, fiołkowy zapach irysa. Kłącze jest następnie mielone i destylowane z parą wodną. Otrzymany olejek krzepnie w temperaturze pokojowej z powodu zawartych w nim kwasów tłuszczowych: nazywa się go masłem irysowym lub konkretem irysowym. Słowo opisuje tu konsystencję, a nie konkret w sensie ekstrakcji rozpuszczalnikami. Po usunięciu kwasów tłuszczowych daje bardziej skoncentrowany absolut irysowy. To jeden z najdroższych surowców perfumerii.
Gorzka pomarańcza sama daje kilka surowców. Jej destylowane kwiaty dają neroli, świeże i zielone, oraz wodę z kwiatów pomarańczy. Te same kwiaty ekstrahowane rozpuszczalnikiem dają absolut z kwiatu pomarańczy, bardziej odurzający i bardziej zwierzęcy. Jej destylowane liście i młode gałązki dają petitgrain, a tłoczona skórka owoców daje esencję z gorzkiej pomarańczy.
Wanilia wreszcie występuje jako absolut, ciemny, drzewny i tytoniowy, albo jako ekstrakt CO2, wierniejszy lasce i bardziej gourmandowy. Karta produktu, która podaje metodę, wskazuje więc na wybór perfumiarza, tak samo jak pochodzenie surowca.
Perfumy, które podają swoje metody
Większość piramid zapachowych podaje nutę, nie mówiąc, w jakiej postaci jej użyto. Poniższe perfumy są wyjątkiem: ich karta wprost wymienia olejek, absolut, ekstrakt CO2, nalewkę lub cząsteczkę. Te informacje mówią coś o niektórych surowcach formuły, nie zdradzając jej pełnego składu.
Rose otto i konkret irysowy
Oborotsuki od Tada Parfumeur łączy dwa z opisanych wyżej surowców. Tajski oud, kamfora i kadzidło w nucie głowy, potem jatamansi, rose otto i wetyweria w sercu, na bazie australijskiego drzewa sandałowego, paczuli, mchu dębowego i konkretu irysowego. Karta przedstawia go jako zapach w 100% naturalny, zielony, drzewny i ziemisty. Róża występuje tu więc w formie destylowanej, świeższej niż absolut. Marka wycofała ten zapach, a flakony dostępne w magazynie są ostatnie. Nasza prezentacja Tada Parfumeur mówi więcej o perfumiarzu.
Esencje cytrusowe i kwiat pomarańczy
Iyokan tej samej marki wymienia niemal każdy surowiec. Olejek iyokan, olejek bergamotkowy, gruszka i olejek neroli w nucie głowy, potem olejek yuzu, jaśmin, konwalia i absolut z kwiatu pomarańczy w sercu, na drzewno-ambrowej bazie. Iyokan to japoński cytrus. Zapach łączy neroli i absolut z kwiatu pomarańczy, dwa surowce uzyskane z tego samego kwiatu dwiema różnymi metodami.
Destylowany olejek drzewny
Sugidama, również od Tada Parfumeur, otwiera się olejkiem sugi, czyli japońskiego cedru, z lawendą, bergamotką i szafranem. Sugidama to kula z gałązek sugi zawieszana przy wejściu do warzelni sake, a perfumiarz mówi, że przywiózł drewno używane do beczek.
Absoluty z kwiatów i liści
Lamoon od Tada Parfumeur zestawia cztery absoluty: kwiat pomarańczy i pandan w nucie głowy, jaśmin sambac w sercu, nasiona ambretty w bazie, z akordem kremu kokosowego i wanilią. Jaśmin i kwiat pomarańczy to dwa kwiaty typowo przetwarzane rozpuszczalnikiem. Pandan to liść używany w deserach Azji Południowo-Wschodniej.
Red Fever od Aarona Terence'a Hughesa podaje liczbę przy swojej róży. Według karty zawiera 4% absolutu różanego, rozłożonego między serce, z lilią, maliną, śliwką i brzoskwinią, a bazę, z migdałem, wanilią, ambrą, mchem dębowym i szarą ambrą. Absolut daje tu różę pełną i konfiturową. Nasza prezentacja Aarona Terence'a Hughesa mówi więcej o marce.
Mango Ambrosia od Zhufu używa mniej typowego absolutu, z liścia zielonego mango, w nucie głowy z kalabryjską bergamotką, limonką kawiorową, pomelo i szafranem. Serce dodaje do mango i tuberozy absolut z kwiatu pomarańczy z Grasse. Zobacz nasz artykuł o Zhufu.
Kakao i tytoń w postaci absolutu
Virtues od Cæleste umieszcza absolut kakaowy w sercu, z jaśminem, irysem i miodem, po nucie głowy z bergamotki, anyżu gwiazdkowatego, cynamonu i goździka. Bardzo żywiczna baza łączy między innymi drzewo sandałowe z Mysore, kadzidło, benzoes, wanilię i labdanum. Nasz artykuł o Cæleste przedstawia markę.
Adiere od Adi ale Van używa dwóch absolutów. Tytoniowego w sercu, z akordem whisky, skórą, akordem atramentu i drewnem sosnowym. Waniliowego w bazie, z akordem dymu, paczulą, tonką, ambrą, kakao i oudem. Zobacz naszą prezentację Adi ale Van.
Ekstrakty CO2
Aswan od Widian zawiera różowy pieprz CO2 w nucie głowy, z bergamotką i maliną. Serce łączy liście fiołka, cedr wirginijski i szarą ambrę, baza paczulę, wanilię, tytoń, piżmo i skórę. Ekstrakt CO2 dobrze oddaje świeżą, żywiczną jagodę różowego pieprzu. Nasz artykuł o Widian przedstawia markę.
Itim Kati od Tada Parfumeur łączy trzy metody w jednej piramidzie: absolut z bobu tonka w sercu, z jaśminem, watą cukrową i benzoesem syjamskim, a potem ekstrakt CO2 z prażonego kokosa i olejek sandałowy w bazie, z wanilią i nutami drzewnymi. Zapach przywołuje lody kokosowe sprzedawane na ulicach Tajlandii.
Wanilia w nalewce
Bourbon Vanilla od Shaman Perfumery to jeden z nielicznych zapachów, które wymieniają nalewkę. Jego serce łączy absolut z wanilii Bourbon i nalewkę z wanilii Bourbon, z labdanum i balsamem peruwiańskim, między nutą głowy z szafranu, anyżu i heliotropu a bazą z drzewa sandałowego, cedru, gwajakowca i ambry. Obecnie jest niedostępny. Markę przedstawiamy w artykule o Shaman Perfumery.
Smoły drzewne
Labels of Feelings od Adi ale Van, skomponowany przez Antonia Alessandrię, ma w nucie głowy absolut z pąków czarnej porzeczki i smołę jałowcową, z marakują i śliwką. Serce jest kwiatowe, baza łączy cedr, olibanum, labdanum, skórę i dym. Karta opisuje białe kwiaty na smolistej, skórzanej bazie.
Kama od Pernoire otwiera się smołą brzozową, z jeżyną, fiołkiem i korzeniem irysa. Wata cukrowa, skóra, cypriol i sucha ambra tworzą serce, mech, wełna kaszmirowa i piżmo bazę. Smoła brzozowa daje tu dymną skórę, którą karta przeciwstawia nucie słodyczy. Nasza prezentacja Pernoire szczegółowo opisuje szwajcarską markę.
Cząsteczki wymienione na karcie
Vitias od Pernoire wymienia ISO E Super w bazie, z szarą ambrą, białym piżmem i nutami morskimi. Serce łączy korzeń dzięgla, irys, jasne drewno i gwajakowiec. Cząsteczka nadaje tu morskiemu zapachowi swój drzewny, aksamitny efekt.
New York od Widian wymienia Akigalawood w sercu, drzewno-pieprzny surowiec pozyskiwany z paczuli, obok geranium, irysa, róży, jaśminu, paczuli i karmelu.
Inne perfumy z naszej oferty grają tymi surowcami w naszych wyborach perfum kwiatowych, perfum drzewnych i perfum świeżych.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się olejek eteryczny od absolutu?
Olejek eteryczny otrzymuje się przez destylację z parą wodną lub w wodzie. Absolut otrzymuje się rozpuszczalnikiem, a następnie przemywa alkoholem. Olejek jest lżejszy i świeższy. Absolut jest gęstszy, bardziej barwny i często bliższy zapachowi świeżego kwiatu.
Czy esencja i olejek eteryczny to to samo?
W słownictwie perfumeryjnym esencja oznacza olejek z cytrusów otrzymany przez tłoczenie skórki na zimno, bez destylacji. Olejek eteryczny jest destylowany. W języku potocznym oba słowa często stosuje się zamiennie.
Czy w absolucie zostaje rozpuszczalnik?
Rozpuszczalnik odparowuje się po ekstrakcji, a jego pozostałości są ograniczone przepisami. To jeden z powodów zainteresowania ekstrakcją CO2, która nie zostawia żadnych pozostałości, bo gaz ulatnia się całkowicie.
Czy zapach w 100% naturalny jest lepszy?
Niekoniecznie. Zapach naturalny ma często żywszą fakturę i bardziej rozwija się na skórze. Ma też węższą paletę, ponieważ niektóre zapachy, jak konwalia, nie istnieją jako ekstrakt naturalny. Jakość zależy przede wszystkim od kompozycji i wybranych surowców.
Dlaczego irys jest taki drogi?
Kłącza muszą schnąć kilka lat przed destylacją, a wydajność masła irysowego jest bardzo niska. Czas, praca rąk i potrzebna ilość surowca tłumaczą jego cenę, jedną z najwyższych w perfumerii.
Więcej na ten temat
Wymienione tu surowce przedstawiamy jeden po drugim w naszym przewodniku Surowce perfumeryjne, ze szczegółowymi artykułami o oudzie, drzewie sandałowym i wanilii. Aby nauczyć się czytać piramidę zapachową i rodziny zapachowe, zajrzyj na naszą stronę Zrozumieć perfumy. Aby poczuć na własnej skórze różnicę między rose otto a absolutem różanym, wymienione zapachy, w zależności od marki, możesz zamówić jako próbkę 2 ml na naszej stronie z próbkami.