Ruik je je parfum na een uur niet meer, dan is het vrijwel zeker nog aanwezig. Je neus is gewend geraakt aan een constante geur en je hersenen melden die niet langer, terwijl de mensen om je heen hem nog wel ruiken. Dit verschijnsel heet olfactorische adaptatie, en het verklaart vaak waarom een geur ogenschijnlijk is „verdwenen”.
Olfactorische adaptatie in het kort
Het reukvermogen is ingesteld op verandering. Een nieuwe geur roept een sterke reactie op. Een geur die gelijk blijft, verliest geleidelijk aan waargenomen intensiteit, tot hij onder de aandachtsdrempel zakt. Dat is nuttig: zo merk je dat er iets aanbrandt in een keuken die al naar koffie ruikt.
Onderzoekers maken vaak onderscheid tussen twee begrippen. Adaptatie is de afname van de reactie in de zenuwbanen, van de reukzintuigcellen in de neus tot in de hersenen. Habituatie is de afname van de reactie zelf, van wat je opmerkt en wat je doet. Een overzichtsartikel van Robert Pellegrino en collega's, in 2017 verschenen in Physiology & Behavior, vat het onderzoek bij mensen samen. De conclusie: habituatie aan geuren treedt vrij snel op, en adaptatie verloopt sneller in de hogere verwerkingsstadia van de hersenen dan in de neus.
Met andere woorden: de afname komt niet alleen uit de neus. De hersenen spelen een grote rol bij de beslissing om een onveranderde geur niet meer te melden.
Wat adaptatie wel en niet doet
Ze betreft één bepaalde geur
Adaptatie geldt voor de geur waaraan je wordt blootgesteld. Je ruikt je parfum niet meer, maar geroosterd brood of regen nog wel. De rest van je reukvermogen werkt gewoon.
Er is één belangrijke nuance. Vergelijkbare geuren kunnen elkaar afzwakken, wat kruisadaptatie heet. Tussen geuren die op elkaar lijken is dat goed aangetoond. Onderzoek aan het Monell Chemical Senses Center in Philadelphia liet zien dat het ook kan optreden tussen moleculen met een verwante structuur, zelfs als ze anders ruiken. In de praktijk lijkt na een ochtend met een houtige, muskusachtige geur een tweede parfum op basis van verwante grondstoffen zwakker dan het is.
Ze kan lang aanhouden
Een paar minuten volstaan om de waargenomen intensiteit duidelijk te laten dalen. Over weken heen zet het effect zich dieper vast. In een onderzoek onder alledaagse omstandigheden vertoonden deelnemers van wie de slaapkamer twee weken lang onafgebroken werd geparfumeerd, een duidelijk lagere gevoeligheid voor die geur. Hetzelfde mechanisme zorgt ervoor dat je de geur van je eigen huis niet meer ruikt, terwijl een gast hem bij binnenkomst opmerkt. Een parfum dat je maandenlang elke dag draagt, kan dezelfde weg gaan.
Ze bewijst niet dat het parfum weg is
Dat is in het dagelijks leven het belangrijkste punt. Dat je je parfum niet meer ruikt, zegt niets over de vraag of het nog op je huid zit. Basisnoten van hout, harsen en muskus blijven vaak urenlang. Ons artikel over houdbaarheid en sillage legt uit hoe deze zware grondstoffen een geur verlengen.
Het echte risico: opnieuw spuiten
Het meest voorkomende gevolg van adaptatie is overdosering. Je ruikt niets meer, spuit twee keer bij en later in de ochtend nog twee keer. Voor jou blijft het effect zwak, omdat je hersenen zich hebben aangepast. Voor je collega's wordt de geur overheersend.
Bij geconcentreerde extraits de parfum, die in de nicheparfumerie veel voorkomen, speelt dit sterker. Een extrait doseer je met een of twee verstuivingen voor de hele dag, en één is genoeg als de productpagina een sterke sillage aangeeft. Ons artikel over waar en hoe je parfum aanbrengt geeft richtlijnen per concentratie.
Controleer liever op een van deze manieren voordat je bijspuit:
- Vraag iemand dicht bij je of die je parfum ruikt op een normale gespreksafstand.
- Ruik aan een geparfumeerd kledingstuk, bijvoorbeeld een sjaal, nadat je een tijdje in een andere ruimte of buiten bent geweest.
- Breng je neus naar de plek waar je hebt gespoten, in plaats van af te gaan op wat er om je heen in de lucht hangt.
Ruikt je omgeving het nog, dan hoeft er niets bij.
Als de geur echt is afgezwakt
Adaptatie verklaart niet alles. Sommige geuren vervliegen echt sneller. Een compositie waarin citrus en groene noten overheersen, steunt op lichte moleculen die snel verdampen. Een droge huid houdt parfum minder goed vast, en warmte versnelt de verdamping. Deze factoren behandelen we in ons artikel over waarom een parfum op elke huid anders ruikt.
Daarnaast bestaat er een bijzonder geval: specifieke anosmie. Sommige mensen nemen een bepaald molecuul slecht of helemaal niet waar, terwijl hun reukvermogen verder normaal is. Muskus is het bekendste voorbeeld. Lijkt een geur met een zeer muskusachtige basis meteen na het aanbrengen te verdwijnen, terwijl iemand dicht bij je hem goed ruikt, dan kan dat de oorzaak zijn in plaats van adaptatie.
Om het verschil te zien, vergelijk je het verloop. Adaptatie zwakt een geur af die je eerst duidelijk waarnam. Specifieke anosmie zorgt ervoor dat je een deel van het parfum vanaf het begin niet waarneemt.
Je eigen parfum weer ruiken
De eenvoudigste manier is de blootstelling te onderbreken. Van ruimte wisselen, een paar minuten naar buiten gaan of iets anders doen geeft je reukvermogen de tijd om weer gevoeliger te worden. Daarom ruik je je parfum soms opnieuw als je terugkomt van een lunch elders.
De koffiebonen die sommige parfumerieën aanbieden, hebben geen bijzonder effect. In 2011 publiceerden Grosofsky, Haupert en Versteeg in Perceptual and Motor Skills een proef waarin studenten meermaals aan drie geuren roken en daarna aan koffiebonen, schijfjes citroen of gewoon lucht. Koffie deed het niet beter dan citroen of lucht. De pauze zelf telt, meer dan wat je tijdens die pauze inademt.
Op lange termijn helpt het om geuren af te wisselen. Wie elke dag hetzelfde parfum draagt, stelt de neus zonder onderbreking bloot aan dezelfde geur. Van dag tot dag wisselen, of twee geuren uit verschillende families afwisselend dragen, beperkt die voortdurende blootstelling. Ook de geur die je een tijd hebt laten staan, ontdek je zo makkelijker opnieuw.
Vijf geuren uit ons assortiment om het verschijnsel te observeren
Deze voorbeelden zijn gekozen om hun noten en hun scores. Geen ervan voorkomt adaptatie, maar elk laat een situatie zien waarin ze een rol speelt.
Aura+ van Aaron Terence Hughes is een extrait de parfum van 35 %. Bergamot en zoete sinaasappel uit Brazilië in de topnoten, maracuja en passievrucht in het hart, daarna een basis van witte muskus, een accord van schone huid en sandelhout. Sillage, projectie en houdbaarheid scoren elk 3 op 5, met een opgegeven houdbaarheid van 8 uur en meer. Zo'n discrete, huidnabije basis is precies het soort dat je na een tijdje op jezelf niet meer waarneemt. Een goede geur voor de test bij iemand dicht bij je, in plaats van nog een keer te spuiten.
Onyx van hetzelfde huis laat het omgekeerde zien. Het is een extrait van 35 % waaraan het huis 5 % oud toevoegt: het opent met rozenabsolue, gaat over naar framboos, saffraan en zwarte bes en rust dan op Ambrostar, truffel, muskus, oud, vanilleabsolue, civetabsolue en patchoeli. De productpagina geeft houdbaarheid 5 op 5 en sillage en projectie 4, voor 12 uur en meer. Dit type geur overdoseer je na een uur het makkelijkst: één verstuiving is genoeg, ook als je hem zelf niet meer ruikt.
Atmayatra van Spiritica is een extrait van 35 % waarvan de piramide sterk verandert van laag tot laag. Heilige basilicum (tulsi), kardemom en pepermunt in de topnoten; benzoë, wierook, diepe groene noten, petrichor en regen in het hart; Indiaas sandelhout, patchoeli, honing en vanille uit Madagaskar in de basis. Houdbaarheid 5, sillage 4, projectie 3. Omdat adaptatie één bepaalde geur betreft, kan de overgang van een frisse, groene opening naar een harsachtige, honingzoete basis ervoor zorgen dat je de geur in de loop van de dag weer ruikt.
Black I van Widian is een eau de parfum van 25 %. Kaneel en kardemom in de topnoten, wierook, cipres en sandelhout in het hart, muskus en cederhout in de basis. Sillage en projectie 3, houdbaarheid 4. Met Atmayatra deelt het kardemom, wierook en sandelhout. Twijfel je tussen de twee, test ze dan op verschillende dagen: direct na elkaar geroken kan de tweede zwakker lijken door kruisadaptatie.
Blue Fever van Aaron Terence Hughes is een extrait van 35 %, opgebouwd rond citroen, bergamot en bloedmandarijn, daarna appel, zeezout en lavendel, op een basis van cederhout en amber. De frisheid scoort 5 op 5, de projectie 4, sillage en houdbaarheid 3, voor 8 uur en meer. Hij past goed in een afwisseling met een dichte geur als Onyx: twee ver uiteenliggende families die je om beurten kunt dragen, zodat je neus niet elke dag aan dezelfde geur wordt blootgesteld.
Voor een eigen rotatie bieden onze houtige en frisse selecties twee duidelijk verschillende vertrekpunten. De genoemde huizen hebben ook een eigen collectie: Aaron Terence Hughes, Spiritica en Widian.
Veelgestelde vragen
Waarom ruik ik mijn parfum niet meer terwijl anderen het wel ruiken?
Je hersenen melden een geur die niet verandert niet langer. De mensen die je tegenkomt, ruiken hem daarentegen voor het eerst. Hun waarneming is daarom een betrouwbaarder teken dan de jouwe of het parfum er nog is.
Hoe lang duurt het voordat je je eigen parfum niet meer ruikt?
De waargenomen intensiteit daalt al in de eerste minuten. Wanneer je je parfum helemaal niet meer opmerkt, hangt af van de compositie, de aangebrachte hoeveelheid en de persoon. Dat moment zegt niets over hoe lang het parfum werkelijk op je huid blijft.
Moet je van parfum wisselen als je het niet meer ruikt?
Niet per se. Als je omgeving het nog ruikt, werkt het. Wissel af met een of twee andere geuren uit verschillende families, dan ruik je het weer wanneer je het opnieuw draagt.
Helpen koffiebonen om parfums beter te ruiken?
Het onderzoek dat in 2011 in Perceptual and Motor Skills verscheen, vond geen voordeel van koffie ten opzichte van citroen of lucht. Een pauze zonder geuren, in de buitenlucht, geeft hetzelfde resultaat.
Kun je ongevoelig zijn voor bepaalde noten in een parfum?
Ja. Dat heet specifieke anosmie: iemand met een normaal reukvermogen neemt een bepaald molecuul niet of nauwelijks waar. Muskus wordt vaak genoemd. In dat geval ontgaat een deel van het parfum je vanaf het aanbrengen, en dat heeft niets met adaptatie te maken.
Adaptatie, houdbaarheid en de geurpiramide leggen we stap voor stap uit in ons dossier Parfum begrijpen. Om een rotatie te proberen zonder meerdere flacons te kopen, bestaat elke geur in de winkel als sample van 2 ml, en ons artikel over het goed gebruiken van een sample van 2 ml legt uit hoe je die een hele dag draagt.